Stel je een grot voor, duizenden generaties geleden. De gloed van een vuur danst over de wanden. Een kleine groep zit in een kring. Iemand begint ritmisch op een holle boomstam te tikken, een ander slaat twee stenen tegen elkaar, een derde neuriet zachtjes een melodie. Geen woorden, alleen klanken die stijgen en dalen. Hun lichamen bewegen mee, zonder dat iemand daartoe besluit.
Dit beeld is geen fantasie van mij. Het is een glimp van ons gezamenlijke verleden, gereconstrueerd uit archeologische vondsten en evolutionaire theorie. Lang voordat we spraken, lang voordat er landbouw was, maakten onze voorouders al muziek. In een museum in New York stond ik eens minutenlang voor een fluitje uit een vogelbotje, meer dan veertigduizend jaar oud. Gesneden, niet voor voedsel of bescherming, maar voor iets wat de ziel voedde.
Als ik in mijn praktijk zie hoe een lied iemand bereikt op een plek waar jaren praten niet bij kwamen, denk ik aan die kring rond het vuur. Deze pagina gaat over de vraag die mij sindsdien niet meer loslaat: waarom raakt muziek ons zo diep, en wat betekent dat voor het helen van oude wonden?
Een taal van vóór de woorden
De Britse archeoloog Steven Mithen schreef het boek The Singing Neanderthals. Zijn stelling: muziek en taal zijn niet los van elkaar ontstaan, maar komen voort uit één gemeenschappelijke voorouder. Die oervorm noemt hij Hmmmmm-communicatie: holistisch, multimodaal, manipulatief, muzikaal en mimetisch. Een uiting was geen reeks losse woorden, maar één ondeelbaar geheel van klank, gebaar, gezicht en beweging. Niet 'ik ben bang voor die beer', maar de hele ervaring van angst-voor-beer in één keer, met het hele lichaam.
Ik hoorde voor het eerst van Mithen via mijn vriend Garnet Depuis. Ik had hem een lied laten horen dat ik met hulp van AI had gemaakt uit een gedicht van mijn vriend Hans, die zijn vrouw aan alzheimer had verloren. Hans schreef me later wat dat lied met hem deed: "Alsof ik opeens daar naakt in de muziek stond." Toen ik daarna Mithen las, voelde ik een schok van herkenning. Hier stond, wetenschappelijk onderbouwd, wat ik in mijn werk al jaren zag gebeuren.
De eerste melodie die je ooit hoorde
Je hoeft niet terug naar de Neanderthalers om die oertaal te horen. Luister naar een moeder met haar pasgeboren kind. Haar stem gaat omhoog, wordt zangerig, rekt klanken uit, herhaalt. Taalkundigen noemen het 'motherese'. Het is onmiskenbaar muzikaal, en baby's verkiezen het boven gewone spraak: zet een baby tussen twee geluidsbronnen en het hoofdje draait naar de zingende kant.
Ik herinner me hoe ik als jonge vader in slapeloze nachten vanzelf melodieën neuriede voor mijn huilende zoon. Niemand had me dat geleerd. Het kwam uit dezelfde grond waaruit de slaapliedjes van alle culturen komen. Nog voordat woorden betekenis hebben, ontstaat er via melodie, ritme en klank een band. Dat is, als je het mij vraagt, onze allereerste muziektherapie. En we hebben die allemaal gekregen, of gemist.
Ritme maakt van losse mensen één lichaam
Mensen kunnen iets wat in het dierenrijk opmerkelijk zeldzaam is: samen een ritme vasthouden. Onze voorouders roeiden, hakten en sjouwden op een gedeelde maat, en zongen daarbij. De antropoloog William McNeill noemde wat er dan gebeurt 'muscular bonding': wie samen beweegt op één ritme, groeit naar elkaar toe. Zeemansliederen, oogstliederen, de cadans van een mars: overal zie je die erfenis terug.
In mijn groepen zie ik het elke keer opnieuw. Twaalf mensen op matrassen in een kring, de muziek zwelt aan, de adem wordt dieper. Iemand die de eerste dag nauwelijks sprak, laat haar borstkas nu krachtig rijzen en dalen. Naast haar vindt een man die altijd bij de deur zit dezelfde cadans. Zonder afspraak, zonder elkaar aan te kijken, ademt de kring als één lichaam. Na afloop fluistert ze tegen hem: 'Ik voelde je naast me.' Ze hebben iets gedeeld dat ouder is dan taal.
Wat blijft als al het andere vervaagt
Mijn moeder herkende mij in haar laatste weken niet meer. Ze wist niet waar ze was; de namen van gewone dingen ontglipten haar. Toen begon de muziektherapeut van het verpleeghuis een oud volkslied te spelen, 'Muss i denn, muss i denn zum Städtele hinaus'. Haar ogen lichtten op, haar voet tikte mee, en ze zong, elk woord goed, elke noot zuiver. Een paar minuten lang was ze er weer: niet alleen haar stem, maar zijzelf.
Wie met mensen met alzheimer werkt, ziet dit vaker. Taal, gezichten en herinneringen vervagen, maar de liedjes van voor je vijfde blijven. Ik zag eens een documentaire over mensen die na een beroerte niet meer konden spreken, maar wel zingen. Als muziek inderdaad ouder is dan taal, zoals Mithen stelt, dan ligt het in een diepere laag van ons verankerd. Muziek is ons oudste geheugen, en vaak het laatste dat ons verlaat.
Waarom woorden bij trauma soms niet volstaan
Trauma is geen keurig verhaal. Het is een overweldigend geheel van beelden, lichaamssensaties en gevoelens dat zich niet laat opdelen in zinnen. Daarom lopen gesprekken er zo vaak op dood. Ik zie het in mijn praktijkruimte: iemand vertelt met kalme stem, terwijl de handen trillen en de schouders zich spannen. Het lichaam spreekt een andere, oudere taal dan de mond.
In mijn dagboek schreef ik eens: taal heeft ons in staat gesteld de sterren te bereiken, maar heeft het ons ook moeilijker gemaakt om ons eigen hart te bereiken? 'Ik ben verdrietig' is een bleke afspiegeling van wat er werkelijk in iemand leeft. Wanneer een cliënt voor het eerst haar eigen ervaring in muziek hoort, zegt ze bijna altijd hetzelfde: 'Dat is het. Dat is hoe het voelt.' De muziek biedt wat de woorden niet konden: de hele ervaring tegelijk, zoals ze is.
Hoe HeartSong-therapie daarop voortbouwt
Hier bouwt HeartSong-therapie op voort. Je schrijft je eigen woorden, en samen vertalen we die naar muziek. Hoe dat gaat, lees je op de pagina over je eigen HeartSong. Wat ik hier wil zeggen is waaróm het werkt: het lied slaat een brug tussen je talige zelf en dat oudere zelf dat in klank, ritme en beweging voelt. Een meisje dat gepest was en pagina's vol had geschreven die dood aanvoelden, zei toen ze haar lied hoorde: 'Het is alsof iemand eindelijk luistert.'
Er is nog iets. Heling hangt voor een groot deel af van hoeveel liefde je voor jezelf kunt voelen, en dat kun je niet in je hoofd besluiten. Op mijn tweede Camino, onder een oude eik in de buurt van Salamanca, hoorde ik mezelf in Eindhovens dialect mompelen: 'Hé Janssen, ge bent best een goeie peer.' Ik had dat nog nooit tegen mezelf gezegd, laat staan gevoeld. De tranen kwamen vanzelf. Een HeartSong doet iets vergelijkbaars: het zegt, in een taal die je niet kunt wegredeneren, dat je er mag zijn. En je kunt het opnieuw beluisteren op de dagen dat je dat zelf even niet gelooft.
HeartSong-therapie is daarom niet revolutionair, maar evolutionair. We hebben niets nieuws uitgevonden; we hebben iets ouds teruggevonden, met hulp van nieuwe technologie. Wanneer je je pijn opschrijft en die woorden muziek worden, nodigen we de Neanderthaler uit in de therapieruimte. Het vervangt gesprek, lichaamswerk en adem niet, maar het komt op plekken waar die soms vastlopen.